Het WK is geen voetbaltoernooi

Op 11 juni gaat het grootste WK aller tijden van start. 48 landen, 104 wedstrijden, zestien gaststeden verspreid over de Verenigde Staten, Mexico en Canada. Meer teams, meer verhalen, meer hoogtepunten dan bij welke eerdere editie van het toernooi dan ook. En nu al, tien dagen voordat er ook maar één bal wordt getrapt, ontstaan de verhalen die dit toernooi zullen kenmerken, op manieren die niets te maken hebben met tactiek of de breedte van de selectie.

Argentinië heeft Lionel Messi in zijn selectie opgenomen. Hij is 38 jaar oud. Titelverdedigers. Mogelijk zijn laatste toernooi. Een land waarvan de voetbalidentiteit al twee decennia onlosmakelijk verbonden is met zijn grootste speler, komt aan met de last van een einde dat de hele wereld kan voelen, zelfs zonder ook maar iets van het Argentijnse voetbal af te weten.

Iran heeft zijn trainingskamp verplaatst van de Verenigde Staten naar Mexico, onder verwijzing naar de aanhoudende oorlog in het Midden-Oosten en de daarmee samenhangende veiligheidsrisico’s. Duizenden mensen stonden langs de straten van Teheran voor een afscheidsceremonie en zagen hun team uit met een emotionele intensiteit die van een voetbalploeg iets veel groters maakt dan elf spelers en een clubembleem.

Zweden kwalificeerde zich via de play-offs, werd bijna uitgeschakeld, herstelde zich onder leiding van een nieuwe coach en komt nu met een verhaal over een land dat het bijna niet had gehaald en wat die bijna-afwezigheid zou hebben betekend.

Dit zijn geen voetbalverhalen. Het zijn verhalen over identiteit waarin toevallig voetbal een rol speelt. En juist dat onderscheid is het allerbelangrijkste om te begrijpen wat het WK eigenlijk is.

Wat het toernooi werkelijk meet

Het WK is het grootste laboratorium voor verhalen in de sport. Om de vier jaar brengen achtenveertig landen hun verhalen naar een podium dat wordt bekeken door miljarden mensen die die landen nooit zullen bezoeken, die niet meer spelers bij naam kunnen noemen dan de drie of vier die in elke samenvatting te zien zijn, en die geen specifieke reden hebben om zich om de uitslag te bekommeren, behalve dan het verhaal dat ervoor heeft gezorgd dat ze er wel om geven.

De teams die consequent de laatste fasen bereiken, zijn niet simpelweg de meest getalenteerde. Het zijn de teams waarvan de identiteit als voetballand het meest samenhangend is en het duidelijkst overkomt bij een wereldwijd publiek. Hun verhaal spreekt aan omdat het specifiek genoeg is om ook zonder context begrepen te worden. Argentinië speelt met een passie die grenst aan wanhoop. Brazilië speelt met een vreugde die lijkt alsof die thuishoort op het strand. Duitsland speelt met een systeem dat zo diep verankerd is in het zelfbeeld van de natie dat individuele namen komen en gaan, terwijl het karakter van het team decennialang herkenbaar blijft.

Dit zijn vereenvoudigingen. Elk nationaal team is complexer dan welk enkel bijvoeglijk naamwoord dan ook. Maar de vereenvoudigingen blijven hangen omdat ze gebaseerd zijn op iets echts: op decennia van consistente identiteitsuitdrukking via de manier waarop teams spelen, de spelers die ze voortbrengen, de beslissingen die onder druk worden genomen, en de verhalen die zich in de loop van de tijd rond het embleem opstapelen. Het verhaal dat de wereld rondgaat, is bijna altijd een vereenvoudigde versie van iets authentieks. De landen die niet kunnen worden vereenvoudigd, zijn juist de landen waarvan het verhaal helemaal niet de wereld rondgaat.

De volkeren die met een verhaal aankomen

Messi’s laatste toernooi – als het tenminste zijn laatste toernooi is – is nu al het meest beladen individuele verhaal van dit WK. Maar het verhaal gaat niet echt over Messi. Het gaat over Argentinië, een land dat zijn voetbalidentiteit zo volledig heeft opgebouwd rond het idee van een transcendent individueel genie – eerst Maradona en daarna Messi – dat de vraag wat het Argentijnse voetbal zonder zo’n figuur is, echt open ligt. De titelverdedigers komen niet alleen om een titel te verdedigen, maar ook om een identiteit te verdedigen. Die spanning is duidelijk voor iedereen die Messi ooit heeft zien spelen, ongeacht of ze ooit over Argentinië als land hebben nagedacht.

Het verhaal van Iran speelt zich af op een heel ander niveau, maar heeft evenveel emotionele lading. Een land dat voetbal gebruikt als drager van iets dat veel groter is dan sport alleen, en dat de hoop, het verdriet en de trots van een volk dat zich in een onmogelijke situatie bevindt, naar een podium brengt dat door de hele wereld wordt bekeken. De afscheidsceremonie in Teheran was geen sportverhaal. Het was een statement over wat voetbal betekent wanneer er meer op het spel staat dan alleen het veld. Dat soort verhalen spreekt mensen aan omdat de emotionele logica ervan universeel is, ook al is de specifieke context dat niet.

Frankrijk komt naar het toernooi als een van de meest getalenteerde selecties, met een verhaal dat nog vrijwel volledig onopgelost is. Een gouden generatie spelers die een WK heeft gewonnen en nog een finale heeft bereikt, maar waarvan de collectieve identiteit als team nooit helemaal is uitgekristalliseerd tot iets dat van buitenaf gezien samenhangend overkomt. Buitengewone individuen. Een minder duidelijk antwoord op de vraag wat het Franse voetbal eigenlijk vertegenwoordigt, afgezien van die individuen. Die spanning tussen individuele briljantheid en collectieve identiteit is een verhaal op zich, en het is een van de meest interessante verhalen in de aanloop naar 11 juni.

De landen die zonder één aankomen

De meeste van de achtenveertig teams op dit toernooi zullen hun wedstrijden spelen, sommige winnen en andere verliezen, en weer naar huis gaan zonder dat er buiten hun eigen land nog over hen wordt gesproken. Dat is geen tekort aan talent, voorbereiding of ambitie. Het is iets structureels.

De teams die aantreden zonder een duidelijk en samenhangend beeld van waar ze voor staan, en waarvan de identiteit vooral wordt bepaald door hun resultaten in plaats van door iets dat los van hen bestaat, zorgen voor momenten in plaats van verhalen. Een schitterende individuele prestatie. Een onverwachte verrassing. Een doelpunt dat een week lang wordt herhaald. Dit zijn echte en waardevolle dingen. Ze zijn niet hetzelfde als een verhaal dat zich opbouwt, dat elk volgend resultaat een betekenis geeft die verder reikt dan de uitslag, dat ervoor zorgt dat een neutrale toeschouwer zich gaat interesseren voor een team waarmee hij of zij voorheen geen band had.

Door de uitbreiding naar 48 teams wordt dit duidelijker dan ooit tevoren. Landen die nog nooit of slechts zelden aan een WK hebben deelgenomen, zullen in 2026 meedoen. Sommige komen met een verhaal dat al is gevormd, opgebouwd door de spanning van de kwalificatie, de betekenis van hun allereerste deelname en het gewicht dat het embleem heeft voor de mensen die het dragen. Anderen zullen als deelnemers verschijnen zonder op dat moment al hoofdrolspelers te zijn. Het verschil tussen die twee categorieën is bijna volledig narratief, en het zal al binnen de eerste negentig minuten van hun eerste wedstrijd zichtbaar zijn.

Wat zorgt ervoor dat een voetbalverhaal de wereld rondgaat?

De verhalen over het WK die werkelijk wereldwijd bekend worden, waar mensen jaren later nog naar verwijzen en die bepalend zijn voor hoe landen worden gezien door mensen die verder geen band met die landen hebben, hebben één specifieke eigenschap gemeen. Het zijn verhalen over iets dat verder reikt dan voetbal, maar dat toevallig door voetbal zichtbaar is gemaakt.

Het Franse elftal van 1998 was niet alleen een voetbalverhaal. Het was een verhaal over een multiculturele natie op een specifiek moment in haar geschiedenis, over wat het voor Frankrijk betekende dat dat elftal er zo uitzag, en of dat een weerspiegeling was van de werkelijkheid van het land of eerder een ideaalbeeld. Of die interpretatie nu juist was of niet, ze vond wereldwijd weerklank omdat ze voetbal koppelde aan iets waar mensen al om gaven nog voordat het toernooi begon.

IJsland op Euro 2016 was geen voetbalverhaal. Het was een verhaal over kleinheid en geloof, en over hoe het voelt als iets wat onmogelijk zou moeten zijn, toch werkelijkheid wordt. De donderslag bij heldere hemel. De omvang van de selectie in verhouding tot de grootte van het land. De enorme onwaarschijnlijkheid van het hele gebeuren. IJsland had een verhaal dat specifiek genoeg was om echt iets te betekenen, en de wereld beleefde het samen met hen.

De rode draad is niet de kwaliteit van het voetbal of het succes in het toernooi. IJsland werd in de kwartfinales uitgeschakeld. Het Franse elftal van 1998 won toevallig. Wat beide verhalen zo aansprekend maakte, was de heldere identiteit die eraan ten grondslag lag, het specifieke, samenhangende beeld van wat dit elftal vertegenwoordigde, waardoor elk resultaat een betekenis kreeg die verder reikte dan de negentig minuten.

Wat het laboratorium aan het licht brengt

Het WK doet iets wat geen enkel ander sportevenement helemaal voor elkaar krijgt. Het brengt achtenveertig identiteitsuitingen tegelijkertijd op hetzelfde podium samen en laat de wereld beslissen welke daarvan haar aandacht verdienen. De selectie is niet geheel rationeel. Ze wordt niet louter bepaald door resultaten, talent of marketing. Ze wordt bepaald door het verhaal, door de vraag of het team dat op dat podium verschijnt iets vertegenwoordigt dat specifiek en samenhangend genoeg is, zodat iemand die er voorheen geen band mee had, een reden kan vinden om er aandacht aan te schenken.

De teams die een blijvende voetbalidentiteit opbouwen, doen dat niet tijdens het toernooi. Ze doen dat al daarvoor, door jarenlang beslissingen te nemen die aansluiten bij een specifiek beeld van waar ze voor staan. Hoe ze spelen als de resultaten tegenvallen. Welke spelers ze selecteren en waarom. Wat ze over zichzelf laten zien in de momenten tussen de wedstrijden door. Hoe het clubembleem wordt behandeld door de mensen die het dragen en de mensen die de club steunen.

Argentinië heeft zijn identiteit niet in Qatar 2022 opgebouwd. Het land heeft die daar bevestigd, na decennia lang iets zo specifieks te hebben opgebouwd dat die bevestiging onvermijdelijk leek, ook al was dat niet zo. De landen die zonder duidelijk verhaal aan dit toernooi beginnen, zullen dat in de groepsfase ook niet vinden. Ze hebben het of ze hebben het niet.

Het WK is de test. Identiteit is de voorbereiding. En de teams die de diepste indruk achterlaten op dit toernooi, waarvan de verhalen nog lang na het laatste fluitsignaal worden verteld, zullen niet alleen de teams zijn die het beste voetbal hebben gespeeld. Het zullen de teams zijn die vanaf het begin precies wisten waar ze voor stonden.

Diegene die niet konden worden vereenvoudigd, maar ook niet konden worden vergeten.